Đối với người bệnh ung thư và thân nhân, hành trình điều trị vốn đã đòi hỏi nhiều kiên trì và nghị lực. Bên cạnh việc kiểm soát khối u, người bệnh còn phải đối mặt với nguy cơ xảy ra các biến chứng cấp tính. Trong số đó, xuất huyết tiêu hóa (chảy máu đường tiêu hóa) là một trong những tình huống cấp cứu nội – ngoại khoa nguy hiểm nhất tại các khoa Cấp cứu – Hồi sức tích cực. Tuy nhiên, nếu người bệnh và gia đình nắm rõ các dấu hiệu nhận biết từ sớm, xử trí đúng cách trước khi nhập viện và phối hợp chặt chẽ với y bác sĩ, chúng ta hoàn toàn có thể kiểm soát hiệu quả biến chứng này, bảo vệ an toàn tính mạng cho người bệnh.
1. Bản chất của xuất huyết tiêu hóa do ung thư là gì?
Đường tiêu hóa là một hệ thống ống dài bắt đầu từ thực quản, dạ dày, tá tràng (gọi là đường tiêu hóa trên) kéo dài xuống ruột non, đại tràng, trực tràng và hậu môn (gọi là đường tiêu hóa dưới). Chảy máu có thể xảy ra ở bất kỳ vị trí nào trên đường ống này.
Ở bệnh nhân ung thư, tình trạng chảy máu tiêu hóa thường xuất phát từ các cơ chế bệnh lý phức tạp:
▪︎ Khối u xâm lấn và viễn hoại tử: Khối u phát triển nhanh, xâm lấn phá hủy cấu trúc niêm mạc và các mạch máu (động mạch, tĩnh mạch) tại chỗ gây chảy máu ồ ạt hoặc rỉ rả kéo dài.
▪︎ Tăng áp lực tĩnh mạch cửa (ở ung thư gan/xơ gan): Khối u chèn ép hoặc nền gan xơ hóa làm cản trở dòng máu qua gan, dẫn đến tăng áp lực hệ tĩnh mạch cửa. Hệ quả là gây giãn vỡ các búi tĩnh mạch ở quản và đáy dạ dày – tình huống này gây chảy máu rất dữ dội, nguy cơ tử vong cao nếu không cấp cứu khẩn cấp.
▪︎ Rối loạn đông máu và giảm tiểu cầu: Do tác dụng phụ của các phác đồ hóa trị, suy gan hoặc do tình trạng rối loạn đông máu nội mạch rải rác (DIC) ở giai đoạn tiến triển.
▪︎ Tác dụng phụ của thuốc: Việc sử dụng các thuốc giảm đau chống viêm (NSAIDs), corticosteroid hoặc thuốc chống đông trong quá trình điều trị cũng làm tăng nguy cơ loét và chảy máu niêm mạc dạ dày.
Các nhóm ung thư có nguy cơ cao: Ung thư thực quản, ung thư dạ dày, ung thư đại trực tràng, ung thư gan trên nền xơ gan, ung thư đường mật, ung thư ruột non…
2. Nhận biết sớm các triệu chứng cảnh báo
Chảy máu tiêu hóa có thể diễn tiến từ từ hoặc bùng phát dữ dội. Gia đình cần đặc biệt lưu ý quan sát 2 nhóm dấu hiệu sau:
Nhóm 1: Dấu hiệu trực tiếp qua chất thải (Nôn và Phân)
▪︎ Nôn ra máu:
– Nếu chảy máu tươi ồ ạt: Bệnh nhân nôn ra máu đỏ tươi, đôi khi lẫn máu cục. Đây là tình trạng đứt mạch máu lớn (động mạch hoặc vỡ tĩnh mạch thực quản).
– Nếu chảy máu rỉ rả trong dạ dày: Máu bị đọng lại, tác dụng với đạm và acid dịch vị chuyển thành màu đốm nâu hoặc đen đượm như bã cà phê.
▪︎ Đi ngoài phân đen: Phân có màu đen bóng như nhựa đường, nát, dính và đặc biệt có mùi khẳm rất đặc trưng. Đây là dấu hiệu chảy máu ở đường tiêu hóa trên (dạ dày, thực quản, tá tràng).
▪︎ Đi ngoài ra máu đỏ tươi hoặc đỏ thẫm: Máu chảy ra sau phân, lẫn trong phân hoặc chảy thành tia đỏ tươi/đỏ thẫm, thường là tổn thương ở đại tràng, trực tràng hoặc ống hậu môn.
⚠️ Nhóm 2: Dấu hiệu toàn thân do mất máu cấp và sốc giảm thể tích
Khi máu bị thất thoát nhiều ra khỏi lòng mạch, cơ thể sẽ rơi vào tình trạng thiếu máu cấp tính và suy sụp tuần hoàn (sốc):
▪︎ Thay đổi sắc mặt và da: Da dẻ xanh xao, niêm mạc mắt và nhợt nhạt, lòng bàn tay trắng bệch.
▪︎ Rối loạn thần kinh: Hoa mắt, chóng mặt khi đổi tư thế (từ nằm sang ngồi/đứng), mệt mỏi rũ rượi, vã mồ hôi lạnh ở trán và tay chân.
▪︎ Biến đổi sinh tồn: Tim đập rất nhanh (>100 lần/phút) để bù đắp lượng máu thiếu, huyết áp tụt sâu, nhịp thở nhanh nông, cảm giác ngực bị hụt hơi.
▪︎ Tình trạng nguy kịch: Lượng nước tiểu giảm ít hoặc không có nước tiểu, bệnh nhân bắt đầu lơ mơ, kích động, rối loạn ý thức hoặc ngất xỉu (dấu hiệu tiền sốc/sốc mất máu).
3. Hướng dẫn xử trí ban đầu tại nhà: những việc nên và không nên làm.
Khi phát hiện bệnh nhân có dấu hiệu nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen/máu tươi, người nhà cần giữ bình tĩnh và thực hiện đúng các bước sau:
✅ Việc NÊN làm ngay:
1. Gọi cấp cứu hoặc đưa đến Bệnh viện Ung bướu/Cơ sở y tế có khoa Hồi sức ngay lập tức: Không được trì hoãn.
2. Đặt bệnh nhân nằm nghỉ hoàn toàn: Để bệnh nhân nằm trên mặt phẳng, kê đầu thấp hoặc nghiêng sang một bên (nếu đang nôn) để tránh chất nôn trào ngược vào đường thở gây sặc/ngạt thở.
3. Giữ ấm cơ thể: Đắp chăn mỏng vì bệnh nhân mất máu rất dễ bị tụt nhiệt độ.
4. Ghi nhớ và chụp ảnh: Giữ lại mẫu chất nôn hoặc chụp ảnh màu sắc phân, ghi lại thời điểm bùng phát để cung cấp thông tin quý giá cho bác sĩ cấp cứu.
❌ Việc KHÔNG ĐƯỢC làm:
▪︎ KHÔNG cho bệnh nhân ăn hoặc uống bất cứ thứ gì (kể cả nước lọc, sữa, nước chanh). Bệnh nhân cần giữ dạ dày rỗng để sẵn sàng cho việc can thiệp nội soi hoặc phẫu thuật cấp cứu.
▪︎ KHÔNG tự ý cho uống các loại thuốc cầm máu, thuốc nam, thuốc lá truyền miệng hoặc tự dùng lại đơn thuốc cũ.
▪︎ KHÔNG để bệnh nhân tự đi lại, đi vệ sinh một mình vì nguy cơ tụt huyết áp gây ngất xỉu và chấn thương do ngã.
4. Quy trình điều trị chuyên sâu tại Khoa Cấp cứu – Hồi sức tích cực (ICU)
Tại Bệnh viện Ung bướu Nghệ An, đối với các trường hợp xuất huyết tiêu hóa cấp tính, chúng tôi áp dụng phác đồ phối hợp liên khoa (Cấp cứu/ICU – Nội soi – Ngoại khoa) với 3 mục tiêu cốt lõi:
Giai đoạn 1: Hồi sức chống sốc & Tối ưu hóa huyết động (Ưu tiên số 1)
Bác sĩ ICU sẽ lập tức hồi sức để bảo vệ tính mạng người bệnh:
▪︎ Thiết lập ngay 2-3 đường truyền tĩnh mạch ngoại vi lớn hoặc đặt đường truyền tĩnh mạch trung tâm (CVC).
▪︎ Bồi phụ thể tích tuần hoàn bằng dịch truyền đẳng trương và tiến hành truyền máu cấp cứu (khối hồng cầu) khi hemoglobin (Hb) giảm thấp.
▪︎ Truyền huyết tương tươi đông lạnh hoặc khối tiểu cầu nếu có tình trạng rối loạn đông máu kèm theo.
▪︎ Sử dụng thuốc vận mạch (như Noradrenaline) nếu huyết áp vẫn tụt sau khi đã bù đủ dịch/máu.
Giai đoạn 2: Can thiệp cầm máu qua Nội soi (Tối khẩn cấp)
Nội soi dạ dày – tá tràng hoặc đại tràng không chỉ giúp chẩn đoán chính xác điểm chảy máu mà còn là phương pháp điều trị cầm máu tối ưu nhất hiện nay:
▪︎ Tiêm cầm máu: Tiêm Adrenaline pha loãng xung quanh chân khối u/ổ loét để làm co mạch.
▪︎ Can thiệp cơ học: Kẹp Clip kim loại cầm máu trực tiếp lên động mạch đang phun máu.
▪︎ Thắt tĩnh mạch thực quản: Bằng vòng cao su (Band ligation) đối với bệnh nhân bị vỡ tĩnh mạch thực quản do ung thư gan/xơ gan.
Giai đoạn 3: Điều trị nội khoa tích cực & Phẫu thuật
▪︎ Dùng thuốc chuyên khoa: Tiêm truyền tĩnh mạch liên tục thuốc ức chế bơm proton (PPI) liều cao để giữ pH dạ dày > 6 (giúp cục máu đông bền vững); Dùng thuốc giảm áp lực tĩnh mạch cửa (Somatostatin/Octreotide) nếu do bệnh gan.
▪︎ Phẫu thuật ngoại khoa cấp cứu: Được chỉ định khi can thiệp nội soi thất bại, máu chảy ồ ạt không kiểm soát được hoặc có biến chứng thủng đường tiêu hóa kèm theo.
5. Lời khuyên của bác sĩ giúp chủ động phòng ngừa biến chứng
Chủ động dự phòng luôn là giải pháp hiệu quả nhất để giảm thiểu rủi ro xuất huyết tiêu hóa ở bệnh nhân ung thư:
▪︎ Kiểm soát chặt chẽ các thuốc dùng kèm: Tuyệt đối không tự ý dùng các thuốc giảm đau hạ sốt nhóm NSAIDs (Ibuprofen, Naproxen, Meloxicam…) hay Aspirin. Nếu bắt buộc phải dùng, bác sĩ sẽ kê kèm thuốc bảo vệ niêm mạc dạ dày.
▪︎ Chế độ dinh dưỡng khoa học: Ăn thức ăn mềm, nấu chín kỹ, chia làm nhiều bữa nhỏ. Tránh các thực phẩm quá cứng, đồ ăn cay nóng, nhiều mỡ. Tuyệt đối không tiêu thụ rượu, bia, thuốc lá và chất kích thích.
▪︎ Theo dõi phân hằng ngày: Tập thói quen quan sát màu sắc và tính chất phân trước khi xả nước. Đây là “kính thiên văn” đơn giản nhất giúp phát hiện sớm chảy máu.
▪︎ Tuân thủ lịch tầm soát và nội soi định kỳ: Đối với bệnh nhân có nguy cơ cao (ung thư dạ dày, ung thư gan, xơ gan), việc nội soi can thiệp thắt tĩnh mạch dự phòng hoặc thắt các điểm nguy cơ sẽ giúp ngăn ngừa các đợt chảy máu bùng phát.
Trong cuộc chiến chống lại bệnh ung thư, mỗi biến chứng xảy ra đều là một thử thách lớn. Tuy nhiên, xuất huyết tiêu hóa “hoàn toàn có thể khống chế và điều trị thành công” nếu được phát hiện ở những giờ đầu tiên.
Sự tinh tế, bình tĩnh của người nhà và sự hợp tác của người bệnh chính là tấm lá chắn vững chắc nhất. Đừng ngần ngại liên hệ hoặc đưa người bệnh đến ngay khoa Cấp cứu – Hồi sức tích cực, Bệnh viện Ung bướu Nghệ An khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào. Chúng tôi luôn sẵn sàng đồng hành cùng gia đình!
“Phát hiện sớm – Cấp cứu đúng – Kiểm soát nguyên nhân: Vì một hành trình điều trị an toàn!”
Tác giả: BS. Hồ Công Quân – Khoa Cấp cứu – Hồi sức tích cực, Bệnh viện Ung bướu Nghệ An.
Hiệu đính: BSCKI. Trần Văn Lưu – Phó Trưởng khoa Cấp cứu – Hồi sức tích cực, Bệnh viện Ung bướu Nghệ An.
