Ung thư xoang hàm là bệnh lý ác tính xuất phát từ lớp niêm mạc lót bên trong hốc xoang. Dù hiếm gặp hơn tình trạng viêm mũi xoang thông thường, đây lại là loại ung thư phổ biến nhất ở khu vực này (chiếm 60-80% các ca ung thư vùng mũi xoang).
Rào cản lớn nhất trong điều trị là bệnh tiến triển âm thầm ở giai đoạn đầu với các triệu chứng cực kỳ giống viêm xoang mạn tính. Tâm lý chủ quan khiến phần lớn người bệnh chỉ đi khám khi khối u đã lan rộng sang hốc mắt, vòm miệng hoặc nền sọ, làm thu hẹp các lựa chọn điều trị.
1. Ai là nhóm người có nguy cơ mắc bệnh cao?
Bệnh thường tấn công đối tượng là nam giới và những người trên 50 tuổi. Bên cạnh đó, bạn cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao nếu có các yếu tố sau:
* Môi trường làm việc độc hại: Người làm nghề mộc (đặc biệt là tiếp xúc bụi gỗ cứng), chế biến gỗ, thuộc da, dệt may, hoặc xay xát hít phải bụi trong thời gian dài có nguy cơ mắc bệnh cao gấp nhiều lần bình thường. Những người tiếp xúc với hóa chất công nghiệp (nickel, chrome, formaldehyde, thạch tín…) cũng mang rủi ro lớn. Thời gian từ lúc tiếp xúc hóa chất đến khi khởi phát bệnh có thể kéo dài lên tới hàng chục năm.
* Lối sống và thói quen: Việc hút thuốc lá, thuốc lào, hoặc hít phải khói thuốc thụ động là yếu tố nguy cơ rất quan trọng, mức độ rủi ro sẽ tăng thuận chiều với số năm và lượng thuốc hút. Thói quen lạm dụng rượu bia và chế độ ăn thiếu hụt rau xanh, trái cây tươi cũng góp phần làm tăng nguy cơ.
* Tiền sử bệnh lý nền: Những người bị viêm xoang mạn tính kéo dài khiến niêm mạc bị viêm và kích thích lâu ngày, tạo nền tảng cho tế bào biến đổi thành ác tính. Người bị u nhú đảo ngược của xoang mũi, có polyp mũi xoang tái phát nhiều lần nhưng không được điều trị đúng cách, người từng nhiễm virus HPV hoặc có tiền sử xạ trị vùng đầu mặt cổ cũng thuộc nhóm nguy cơ cao.
2. Các “Báo động đỏ” tuyệt đối không được bỏ qua
Cần đặc biệt cảnh giác và đi khám chuyên khoa ngay lập tức nếu bạn gặp một trong các dấu hiệu xuất hiện kéo dài trên 3-4 tuần mà điều trị viêm xoang không thuyên giảm:
* Dấu hiệu ở mũi: Nghẹt mũi một bên ngày càng tăng dần, không có biểu hiện đáp ứng với các loại thuốc trị viêm xoang thông thường. Bệnh nhân thường xuyên chảy máu mũi tái diễn ở một bên, chảy dịch mũi kéo dài (có thể lẫn mủ, máu hoặc có mùi hôi), đi kèm với tình trạng giảm hoặc mất khứu giác một bên.
* Dấu hiệu ở mặt và má: Người bệnh có cảm giác đau, tê bì, nặng ở một bên má hoặc vùng dưới ổ mắt. Cơn đau có thể lan lên khu vực thái dương hoặc lên đỉnh đầu. Vùng má có thể bị sưng, gồ lên gây biến dạng mặt, da mặt tê bì do khối u đã chèn ép vào dây thần kinh.
* Dấu hiệu ở răng miệng: Đau nhức răng hàm trên không rõ nguyên nhân, răng tự nhiên lung lay hoặc tự rụng. Vòm miệng hoặc phần lợi hàm trên phồng lên, xuất hiện các vết loét rất lâu lành. Ở người cao tuổi đeo răng giả, sẽ thấy hàm giả không còn lắp khít như trước. Khi khối u xâm lấn sâu vào cơ nhai, bệnh nhân sẽ gặp khó khăn khi há miệng và nhai thức ăn.
* Dấu hiệu ở mắt: Chảy nước mắt liên tục do khối u chèn ép vào ống lệ mũi. Khi u xâm lấn trực tiếp vào hốc mắt, người bệnh sẽ bị lồi mắt, mắt đẩy lệch lên trên, nhìn đôi và suy giảm thị lực.
* Dấu hiệu muộn (giai đoạn tiến triển): Cơ thể xuất hiện hạch ở vùng cổ hoặc dưới hàm (hạch to, chắc, ít có cảm giác đau). Bệnh nhân đau đầu dữ dội, tê bì toàn mặt, liệt các dây thần kinh sọ, kèm theo sút cân, mệt mỏi và thiếu máu.
3. Phương pháp chẩn đoán và hướng điều trị
Để chẩn đoán xác định, bác sĩ sẽ thực hiện nội soi mũi xoang, chụp cắt lớp vi tính (CT) và cộng hưởng từ (MRI) để đánh giá mức độ xâm lấn. Sinh thiết u làm giải phẫu bệnh được coi là “tiêu chuẩn vàng” giúp xác định chính xác tế bào ung thư. Trong trường hợp cần tìm di căn, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm hạch cổ hoặc chụp PET/CT.
Tùy vào giai đoạn phát hiện bệnh, hội đồng y khoa đa chuyên khoa sẽ lên phác đồ kết hợp:
* Phẫu thuật: Đây là phương pháp chính trong giai đoạn u còn khả năng cắt bỏ (có thể cắt bỏ một phần/toàn bộ xương hàm trên) kèm nạo vét hạch cổ nếu có di căn. Sau mổ, bệnh nhân sẽ được tạo hình phục hồi khuyết hổng để đảm bảo thẩm mỹ và chức năng nhai, phát âm.
* Xạ trị và Hóa trị: Xạ trị bổ trợ sau phẫu thuật (liều 60-70 Gy) nhằm tiêu diệt tế bào ác tính còn sót lại và ngăn ngừa nguy cơ tái phát tại chỗ. Hóa trị được chỉ định kết hợp đồng thời hoặc sử dụng cho các trường hợp u quá lớn, bệnh lan rộng di căn xa nhằm thu nhỏ khối u, giảm triệu chứng và kéo dài thời gian sống cho bệnh nhân.
* Xử trí khi bệnh tái phát: Ung thư xoang hàm tái phát thường mang tiên lượng xấu hơn. Tùy vào mức độ, y bác sĩ sẽ xem xét cắt bỏ lại rộng rãi, vét hạch cổ hoặc ứng dụng xạ trị/hóa trị để kiểm soát bệnh. Do đó, việc tuân thủ lịch tái khám định kỳ sau điều trị là cực kỳ quan trọng.
4. Chủ động phòng ngừa để bảo vệ sức khỏe
– Tuyệt đối không hút thuốc lá, thuốc lào, tránh xa môi trường có khói thuốc và hạn chế sử dụng rượu bia.
– Tăng cường rau xanh, trái cây tươi trong bữa ăn hàng ngày; duy trì lối sống lành mạnh để nâng cao sức đề kháng.
– Nếu tính chất công việc phải tiếp xúc với bụi gỗ, hóa chất, bắt buộc phải trang bị đồ bảo hộ (khẩu trang chuyên dụng, kính, quần áo) và đảm bảo hệ thống thông gió, vệ sinh an toàn lao động tại nơi làm việc.
– Điều trị thật dứt điểm các bệnh viêm xoang, u nhú đảo ngược, polyp mũi; tuyệt đối không tự ý dùng thuốc kéo dài khi các triệu chứng không cải thiện.
– Duy trì vệ sinh răng miệng tốt và đi khám răng định kỳ để kịp thời phát hiện sớm các tổn thương bất thường ở vùng hàm trên.
Hãy đến ngay các cơ sở chuyên khoa ung bướu, tai mũi họng uy tín nếu bạn gặp tình trạng nghẹt mũi, chảy máu mũi một bên hoặc đau tê vùng má kéo dài không rõ nguyên nhân. Phát hiện bệnh ở giai đoạn càng sớm, tỷ lệ điều trị thành công càng cao!
Tác giả: BS. Nguyễn Văn Thế, Khoa Ngoại I, Bệnh viện Ung bướu Nghệ An
Hiệu đính: Ths.BS. Trần Trọng Quyền, Phó Trưởng khoa Ngoại I, Bệnh viện Ung bướu Nghệ An
