Xạ trị vùng chậu là phương pháp điều trị bổ trợ được chỉ định cho một số người bệnh sau phẫu thuật ung thư nội mạc tử cung, nhằm giảm nguy cơ tái phát tại mỏm cắt âm đạo và vùng hạch tiểu khung. Đây là kỹ thuật không xâm lấn, người bệnh không đau trong quá trình chiếu tia. Tuy nhiên, để quá trình xạ trị diễn ra thuận lợi, đạt hiệu quả điều trị và hạn chế các tác dụng không mong muốn, người bệnh cần được chuẩn bị kỹ lưỡng và chăm sóc đúng cách trước, trong và sau điều trị.
1. Vì sao cần xạ trị sau phẫu thuật
Phẫu thuật đã loại bỏ khối u chính. Tuy nhiên ở một số trường hợp, tùy giai đoạn bệnh, độ mô học và mức xâm lấn, vẫn có thể còn tế bào ung thư vi thể tại mỏm cắt âm đạo hoặc vùng hạch tiểu khung mà mắt thường không quan sát được. Xạ trị chậu sử dụng chùm tia năng lượng cao chiếu từ bên ngoài để tiêu diệt những tế bào này. Không phải người bệnh nào sau mổ cũng cần xạ trị bổ trợ; chỉ định được đưa ra sau hội chẩn đa chuyên khoa, dựa trên kết quả giải phẫu bệnh đầy đủ.
2. Chuẩn bị trước xạ trị
– Thời điểm bắt đầu: sau phẫu thuật 4 – 8 tuần, khi vết mổ đã liền tốt.
– Hồ sơ mang theo: giấy ra viện và tường trình phẫu thuật, kết quả giải phẫu bệnh, phim chụp trước và sau mổ, thẻ bảo hiểm y tế.
– Khai báo sức khỏe: các bệnh lý kèm theo (đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh viêm ruột), thuốc đang dùng và tiền sử dị ứng.
– Buổi chụp CT mô phỏng: bắt buộc trước khi điều trị. Người bệnh nằm đúng tư thế, có thể dùng dụng cụ cố định; kỹ thuật viên đánh dấu một số điểm trên da làm mốc định vị. Sau đó cần vài ngày để bác sĩ và kỹ sư vật lý lập kế hoạch.
– Sắp xếp lịch trình: liệu trình gồm 25 – 28 buổi, điều trị 5 ngày mỗi tuần trong khoảng 5 tuần. Người bệnh nên chủ động thu xếp chỗ ở, phương tiện đi lại và công việc.
3. Quy trình một buổi xạ trị
– Chuẩn bị bàng quang – trực tràng: uống lượng nước quy định và nhịn tiểu theo hướng dẫn. Bàng quang đầy đúng mức giúp đẩy ruột non lên khỏi vùng chiếu tia. Nếu táo bón, người bệnh nên báo điều dưỡng để được hỗ trợ.
– Cố định tư thế và kiểm tra hình ảnh: kỹ thuật viên đặt người bệnh theo các mốc đã đánh dấu; máy chụp hình ảnh kiểm tra vị trí trước khi phát tia.
– Phát tia xạ: người bệnh nằm yên, thở đều trong vài phút. Quá trình này không đau, không nóng, không có cảm giác gì đặc biệt.
– Kết thúc: người bệnh đi tiểu và sinh hoạt bình thường ngay sau đó. Tổng thời gian mỗi buổi khoảng 10 – 15 phút.
4. Chăm sóc trong quá trình điều trị
– Da vùng chiếu tia: giữ nguyên các vạch đánh dấu, không tự vẽ lại; tắm nước ấm, rửa nhẹ nhàng, không chà xát mạnh; mặc đồ lót cotton rộng; không tự ý bôi kem, dầu hay đắp lá khi chưa có ý kiến bác sĩ.
– Đi ngoài phân lỏng, đau quặn bụng: thường xuất hiện từ tuần thứ 2 – 3. Tạm giảm chất xơ không hòa tan (rau sống, ngũ cốc nguyên hạt, đậu đỗ), hạn chế sữa tươi và đồ nhiều dầu mỡ; uống đủ nước và oresol khi cần. Báo bác sĩ nếu đi ngoài nhiều lần trong ngày.
– Tiểu buốt, tiểu rắt: uống đủ nước, tránh cà phê và nước ngọt có gas. Báo bác sĩ nếu tiểu ra máu hoặc sốt kèm theo.
– Mệt mỏi: thường đạt đỉnh vào tuần thứ 3 – 4 và cải thiện sau khi kết thúc điều trị. Nghỉ ngơi hợp lý, duy trì vận động nhẹ nhàng.
– Giảm bạch cầu: gặp chủ yếu khi phối hợp hóa chất. Cần xét nghiệm máu định kỳ, giữ vệ sinh cá nhân, hạn chế đến nơi đông người khi bạch cầu thấp.
Người bệnh không nên tự ý bỏ buổi điều trị vì mệt hoặc khó chịu, vì gián đoạn liệu trình làm giảm hiệu quả kiểm soát bệnh. Khi có tác dụng phụ, hãy báo bác sĩ để được xử trí và tiếp tục điều trị đúng tiến độ.
5. Khi nào cần báo ngay với bác sĩ
– Đi ngoài phân lỏng trên 6 lần một ngày, hoặc đi ngoài ra máu.
– Sốt từ 38,5°C trở lên, rét run.
– Đau bụng dữ dội, nôn nhiều, bụng chướng và bí trung đại tiện.
– Tiểu ra máu, bí tiểu hoặc tiểu buốt tăng dần không đỡ.
– Ra máu âm đạo nhiều hoặc dịch âm đạo có mùi hôi.
– Da vùng chiếu tia trợt ướt, chảy dịch, đau nhiều.
– Phù một bên chân kèm đau bắp chân – dấu hiệu gợi ý huyết khối tĩnh mạch sâu.
6. Dinh dưỡng và sinh hoạt
– Đủ năng lượng và đạm: ưu tiên thịt trắng, cá, trứng, sữa, đậu phụ; chia nhỏ 5 – 6 bữa mỗi ngày nếu ăn kém.
– Điều chỉnh chất xơ theo triệu chứng: khi chưa tiêu chảy, duy trì rau xanh và trái cây tươi; khi bắt đầu đi ngoài phân lỏng, chuyển sang chế độ ít chất xơ (cơm, cháo, bánh mì trắng, chuối, khoai tây nghiền, thịt nạc luộc).
– Hạn chế: đồ cay nóng, nhiều dầu mỡ, thực phẩm chế biến sẵn, nhiều muối. Tránh tuyệt đối rượu, bia, thuốc lá.
– Kiểm soát cân nặng và bệnh đồng mắc: béo phì và đái tháo đường liên quan chặt chẽ đến ung thư nội mạc tử cung; duy trì cân nặng hợp lý và kiểm soát tốt đường huyết là một phần quan trọng của chăm sóc lâu dài.
7. Sau khi kết thúc điều trị
Các tác dụng phụ cấp thường thuyên giảm trong vòng 2 – 6 tuần. Người bệnh cần lưu ý dự phòng hẹp và khô âm đạo theo hướng dẫn của bác sĩ; thông báo nếu rối loạn tiêu hóa hoặc tiểu rắt kéo dài trên 3 tháng; bảo đảm đủ canxi và vitamin D do xạ trị vùng chậu làm tăng nguy cơ gãy xương do suy yếu.
Lịch tái khám: mỗi 3 – 6 tháng trong 2 – 3 năm đầu, sau đó 6 – 12 tháng một lần. Giữa các lần hẹn, nếu ra máu âm đạo bất thường, đau vùng tiểu khung, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc phù chân một bên, người bệnh nên đi khám sớm.
8. Một số câu hỏi thường gặp
– Xạ trị có đau không? Không. Quá trình chiếu tia hoàn toàn không đau, tương tự như khi chụp X-quang.
– Cơ thể người bệnh có nhiễm phóng xạ không? Không. Xạ trị ngoài chỉ phát tia trong lúc máy hoạt động; sau khi rời phòng điều trị, người bệnh hoàn toàn an toàn khi tiếp xúc với gia đình, kể cả trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai.
– Có bị rụng tóc không? Không. Xạ trị vùng chậu chỉ tác động tại vùng được chiếu tia, có thể rụng lông tại chỗ nhưng không gây rụng tóc trên đầu.
– Có thể đi làm bình thường không? Nhiều người bệnh vẫn duy trì được công việc nhẹ nhàng, tuy nhiên mức độ mệt mỏi tăng dần, nên giảm bớt khối lượng công việc trong những tuần cuối.
– Nếu lỡ một buổi điều trị thì sao? Cần báo ngay với khoa để được sắp xếp bù buổi, hạn chế tối đa gián đoạn liệu trình.
=> Xạ trị bổ trợ là phương pháp an toàn, không đau và có hiệu quả rõ rệt trong giảm tái phát sau phẫu thuật ung thư nội mạc tử cung. Chuẩn bị chu đáo, tuân thủ hướng dẫn về bàng quang – trực tràng trước mỗi buổi và không tự ý gián đoạn liệu trình là những yếu tố góp phần nâng cao hiệu quả điều trị. Mọi băn khoăn, người bệnh hãy liên hệ, trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được giải đáp cụ thể.
Tác giả bài viết: BS. Hoàng Thị Vân Anh – Khoa Xạ III, Bệnh viện Ung bướu Nghệ An
Hiệu đính: Ths. Bs. Nguyễn Kim Thanh – Trưởng Khoa Xạ 3, Bệnh viện Ung bướu Nghệ An
Tài liệu tham khảo
- Concin N, Matias-Guiu X, et al. ESGO/ESTRO/ESP guidelines for endometrial carcinoma. Int J Gynecol Cancer. 2021.
- Klopp A, et al. Patient-reported toxicity during pelvic IMRT: NRG Oncology/RTOG 1203 (TIME-C). J Clin Oncol.
- de Boer SM, et al. PORTEC-3. Lancet Oncol. 2018.
- NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology: Uterine Neoplasms; NCCN Guidelines for Survivorship.
- Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh ung bướu – Bộ Y tế.
