Ngày Môi trường Thế giới 5/6/2026 do Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) phát động có chủ đề “Kêu gọi toàn cầu chung tay hành động vì khí hậu”. Sự kiện này nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết các quốc gia, tổ chức và cộng đồng cùng hành động mạnh mẽ nhằm bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu và thúc đẩy phát triển bền vững.
Hưởng ứng Ngày Môi trường Thế giới, chúng ta thường hướng sự quan tâm đến những vấn đề vĩ mô như biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường hay bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên. Tuy nhiên, có một môi trường đặc biệt ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và sự an toàn của con người mỗi ngày nhưng lại ít được nhắc đến hơn: môi trường chăm sóc y tế. Trong các cơ sở y tế, môi trường không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ cảnh quan hay sinh thái mà còn là một thành tố quan trọng của chất lượng chăm sóc. Một bệnh viện muốn phát triển bền vững không chỉ cần xanh hơn mà còn phải an toàn hơn; bởi mỗi ca nhiễm khuẩn bệnh viện được phòng ngừa thành công đồng nghĩa với việc giảm sử dụng thuốc, giảm tiêu hao vật tư, giảm thời gian điều trị và giảm gánh nặng cho hệ thống y tế.
Chính vì vậy, việc duy trì môi trường điều trị an toàn không chỉ là một giải pháp quan trọng để phòng ngừa nhiễm khuẩn liên quan đến chăm sóc y tế mà còn góp phần thực hiện mục tiêu phát triển bền vững mà Ngày Môi trường Thế giới hướng tới.
Nhiễm khuẩn bệnh viện: Gánh nặng khổng lồ
Nhiễm khuẩn bệnh viện (NKBV), hay còn gọi là nhiễm khuẩn liên quan đến chăm sóc y tế, là một trong những thách thức lớn nhất của y tế toàn cầu. NKBV gây tổn hại lớn cho người bệnh và hệ thống y tế, làm tăng chi phí điều trị, kéo dài thời gian nằm viện, gia tăng tỷ lệ tử vong và là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tình trạng kháng kháng sinh trên toàn cầu.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2022, tại các nước thu nhập cao, khoảng 7% người bệnh mắc ít nhất một NKBV trong thời gian nằm viện; con số này tại các nước thu nhập thấp và trung bình lên tới 15%. Không một cơ sở khám chữa bệnh nào có thể khẳng định hoàn toàn miễn nhiễm với nguy cơ này.
Môi trường bệnh viện: Ổ chứa thầm lặng
Nếu ô nhiễm môi trường tự nhiên ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng trong dài hạn thì môi trường bệnh viện không an toàn có thể tạo ra những nguy cơ lây nhiễm ngay trong quá trình chăm sóc và điều trị người bệnh.
Môi trường bệnh viện là một mắt xích quan trọng trong chuỗi lây truyền NKBV. Mặc dù nhiễm khuẩn thường bắt nguồn từ hệ vi sinh vật bản thân người bệnh, nhưng hệ vi sinh này hoàn toàn có thể bị thay thế bởi các tác nhân gây bệnh từ môi trường xung quanh – thông qua bàn tay nhân viên y tế, bề mặt ô nhiễm, không khí không được kiểm soát, nguồn nước nhiễm khuẩn hay thiết bị không được khử khuẩn đúng cách.
Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng các vi khuẩn kháng thuốc như MRSA (tụ cầu vàng kháng methicillin), VRE (Enterococcus kháng vancomycin), Acinetobacter baumannii và Klebsiella pneumoniae sinh men carbapenemase có thể tồn tại trên bề mặt khô ráo từ nhiều giờ đến nhiều tháng (Kramer et al., 2006). Khoảng 40% tổng số mẫu thu thập trên các vật dụng nhiễm khuẩn từ tất cả các nghiên cứu cho thấy sự phát triển của vi sinh vật, đặc biệt trên một số bề mặt tỷ lệ bắt gặp có thể tới 100% như ống nghe, máy đo huyết áp, điện thoại di động cá nhân.
Môi trường bệnh viện hiếm khi là nguồn lây trực tiếp và duy nhất, nhưng đóng vai trò như một kho chứa và cầu nối truyền vi sinh vật – đặc biệt khi kết hợp với bàn tay nhân viên chưa được vệ sinh đúng cách. Đây chính là lý do kiểm soát môi trường và vệ sinh tay phải được thực hiện đồng thời và nhất quán.
Thấy “sạch” thôi chưa đủ
Trong quản trị y tế hiện đại, việc duy trì một không gian sáng bóng, không có bụi bẩn hữu hình là điều kiện cần để tạo tâm lý thoải mái cho bệnh nhân, nhưng đó chưa phải là điều kiện đủ để đảm bảo an toàn. Một trong những hạn chế thường gặp là đánh đồng khái niệm “nhìn có vẻ sạch” với “an toàn về mặt vi sinh”.
Sự thật là, các vi sinh vật gây hại hoàn toàn tàng hình trước mắt thường, và sự hiện diện của chúng không phụ thuộc vào lớp bụi bẩn có thể quan sát được. Việc kiểm tra vệ sinh bằng thị giác chủ quan có thể thỏa mãn tiêu chuẩn thẩm mỹ, nhưng lại cung cấp một ảo giác nguy hiểm về sự an toàn.
Một nghiên cứu đối chiếu giữa phương pháp quan sát bằng mắt, kiểm tra phát quang sinh học ATP và cấy vi sinh đã cho ra những kết quả đáng suy ngẫm: ngay cả khi bề mặt trông hoàn toàn sạch sẽ, thực tế nhiều bề mặt dù quan sát bằng mắt thường có vẻ sạch sẽ nhưng vẫn có thể tồn lưu chất hữu cơ hoặc vi sinh vật nếu chưa được làm sạch đúng quy trình.
Đánh giá trực quan cũng rất dễ bị đánh lừa bởi cảm xúc và cơ sở hạ tầng. Một căn phòng có dấu hiệu xuống cấp hoặc bố trí lộn xộn thường tạo cảm giác “bẩn”, trong khi nhiều bề mặt sáng bóng lại có thể tồn lưu vi sinh vật gây bệnh mà mắt thường không nhận biết được. Vì vậy, việc chỉ dựa vào quan sát trực quan để đánh giá hiệu quả làm sạch là chưa đủ và không còn đáp ứng đầy đủ yêu cầu quản lý chất lượng vệ sinh môi trường trong bệnh viện hiện nay.
Đã đến lúc công tác vệ sinh bệnh viện cần được tiếp cận như một hoạt động khoa học dựa trên bằng chứng. Cần áp dụng các phương pháp giám sát khách quan như đánh giá ATP, giám sát vi sinh tại các bề mặt nguy cơ cao và triển khai các biện pháp khắc phục kịp thời khi phát hiện bất thường, thay vì chỉ dựa vào cảm quan hoặc chờ đợi sự cố nhiễm khuẩn xảy ra.
Chiến lược hành động
Phòng ngừa NKBV liên quan đến môi trường đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa nhiều biện pháp kỹ thuật, nhiều bộ phận chuyên môn và sự tham gia của toàn bộ hệ thống bệnh viện. Xây dựng môi trường điều trị an toàn không phải là nhiệm vụ riêng của khoa Kiểm soát nhiễm khuẩn hay đội ngũ vệ sinh, mà là trách nhiệm chung của lãnh đạo bệnh viện, nhân viên y tế, người bệnh và người nhà người bệnh. Một số giải pháp trọng tâm bao gồm:
– Vệ sinh tay là nền tảng cốt lõi: Đây là biện pháp hiệu quả nhất và tiết kiệm nhất. WHO khẳng định chương trình cải thiện vệ sinh tay theo tiếp cận đa mô thức có thể ngăn ngừa tới 50% các NKBV có thể tránh được. Môi trường sạch chỉ thực sự phát huy tác dụng khi đi kèm với đôi tay sạch.
– Làm sạch có phân tầng nguy cơ: Lịch vệ sinh làm sạch cần quy định rõ về tần suất, phương pháp, hóa chất và người chịu trách nhiệm cho từng khu vực. Các bề mặt tiếp xúc nhiều và khu vực bệnh nhân nguy cơ cao cần quy trình nghiêm ngặt hơn. Vệ sinh môi trường phải là quy trình quản lý chất lượng có đo lường, không phải công việc ước lệ. Không khuyến nghị phun sương khử khuẩn như một biện pháp thường quy tại khu vực điều trị. Kiểm soát vật tư và thao tác vệ sinh; dung dịch lau, khăn lau, đầu lau và xô đựng đều có thể trở thành nguồn ô nhiễm thứ cấp nếu không được thay mới, giặt, làm khô đúng cách.
– Đào tạo và giám sát liên tục: WHO nhấn mạnh nhân viên vệ sinh là tuyến phòng thủ đầu tiên trước NKBV và cần được đào tạo bài bản, cập nhật thường xuyên. Việc đánh giá định kỳ chất lượng làm sạch bằng các công cụ khách quan, bao gồm ATP phát quang sinh học, là yêu cầu quan trọng trong quản lý chất lượng vệ sinh môi trường.
– Hạ tầng và quản lý môi trường đồng bộ: Đảm bảo nền tảng hạ tầng vững chắc – nước sạch, hệ thống thông khí phù hợp, quản lý chất thải đúng quy định và phân luồng di chuyển hợp lý – là điều kiện tiên quyết cho mọi nỗ lực kiểm soát nhiễm khuẩn. Các hoạt động bảo vệ môi trường trong bệnh viện như giảm thiểu chất thải nhựa, duy trì cảnh quan gọn gàng không chỉ đáp ứng mục tiêu môi trường chung mà còn trực tiếp giảm thiểu các nguy cơ lây nhiễm chéo tiềm ẩn.
Phòng ngừa NKBV không thể là trách nhiệm riêng của bất kỳ khoa phòng nào; đó là cam kết của toàn bộ tổ chức – từ lãnh đạo bệnh viện đến từng nhân viên hỗ trợ, từ bác sĩ điều trị đến người nhà bệnh nhân. Môi trường bệnh viện an toàn không tự nhiên mà có: nó đòi hỏi hệ thống quy trình rõ ràng, nguồn lực được đầu tư đúng mức, đội ngũ được đào tạo bài bản và văn hóa tuân thủ được duy trì bền vững.
Nhân Ngày Môi trường Thế giới năm nay, bên cạnh những hành động hướng tới bảo vệ môi trường tự nhiên, hãy cùng nhìn lại môi trường chăm sóc y tế – nơi chúng ta đang làm việc, điều trị và chăm sóc người bệnh mỗi ngày. Một bề mặt được lau đúng kỹ thuật, một chai dung dịch sát khuẩn tay được đặt đúng vị trí, một quy trình vệ sinh được thực hiện đúng trình tự – những việc tưởng chừng nhỏ bé đó, khi được nhân lên bởi hàng chục, hàng trăm nhân viên mỗi ngày, chính là tuyến phòng thủ mạnh mẽ nhất để bảo vệ người bệnh và bảo vệ chính chúng ta.
Muốn giảm nhiễm khuẩn bệnh viện, phải thực hiện đồng bộ ba việc: vệ sinh tay đúng, vệ sinh môi trường đúng và giám sát đúng. Khi ba trụ cột này được duy trì bền vững, bệnh viện sẽ không chỉ sạch hơn, mà còn an toàn hơn, hiệu quả hơn và nhân văn hơn.
Khoa Kiểm soát nhiễm khuẩn
