Ung thư vùng Đầu – Mặt – Cổ (bao gồm ung thư vòm họng, lưỡi, hạ họng thanh quản,…) là nhóm bệnh lý đặc biệt phức tạp do khu vực này tập trung nhiều cơ quan quan trọng liên quan đến thẩm mỹ, phát âm, nhai nuốt cũng như hệ thần kinh trung ương. Chính vì vậy, việc điều trị không chỉ dừng lại ở mục tiêu tiêu diệt khối u mà còn phải đảm bảo tối đa việc bảo tồn chức năng sống và chất lượng cuộc sống cho người bệnh.
Trong bối cảnh đó, xạ trị đóng vai trò là một trong những phương pháp điều trị chủ chốt. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất đối với các bác sĩ và kỹ sư vật lý y khoa là khối u thường nằm rất gần các cơ quan nguy cấp (OARs – Organs at Risk) như tủy sống, thân não, tuyến mang tai… Điều này đòi hỏi một bài toán khó: làm thế nào để tăng liều đủ cao để kiểm soát khối u nhưng vẫn giảm thiểu tối đa ảnh hưởng lên mô lành xung quanh.
Tại Bệnh viện Ung bướu Nghệ An, việc ứng dụng hệ thống xạ trị gia tốc với các kỹ thuật tiên tiến đã giúp giải quyết hiệu quả bài toán này. Nổi bật trong đó là kỹ thuật xạ trị điều biến cường độ (IMRT), một bước tiến quan trọng trong điều trị ung thư hiện đại. Khác với các phương pháp xạ trị truyền thống sử dụng trường chiếu tĩnh và phân bố liều đồng đều, IMRT cho phép điều chỉnh cường độ tia xạ một cách linh hoạt thông qua hệ thống lá chuẩn trực đa lá (MLC). Các lá này di chuyển liên tục để chia nhỏ chùm tia thành nhiều chùm tia con (beamlets), từ đó tạo ra phân bố liều có thể “ôm sát” theo hình dạng không gian phức tạp của khối u.
Nhờ đó, liều xạ được tập trung chính xác vào tổn thương đích, đồng thời hình thành các “vùng lõm liều” tại những cơ quan lành nằm sát khối u. Đây chính là yếu tố then chốt giúp giảm tác dụng phụ và bảo tồn các chức năng quan trọng như nói, nuốt hay tiết nước bọt cho người bệnh.
Song song với công nghệ hiện đại, mỗi kế hoạch xạ trị tại bệnh viện đều được xây dựng dành riêng cho từng bệnh nhân. Quy trình này bắt đầu từ việc xác định thể tích điều trị (contouring) dựa trên sự kết hợp của nhiều phương tiện chẩn đoán hình ảnh như CT mô phỏng, MRI hoặc PET/CT. Các bác sĩ sẽ xác định chính xác ranh giới khối u (GTV), vùng nguy cơ (CTV), thể tích điều trị (PTV) cũng như các cơ quan nguy cấp cần được bảo vệ.
Tiếp theo là bước tối ưu hóa ngược (inverse planning), trong đó các kỹ sư vật lý thiết lập các ràng buộc liều cụ thể cho từng vùng. Hệ thống máy tính sẽ thực hiện hàng nghìn vòng lặp tính toán để tìm ra phương án phân bố liều tối ưu nhất. Ví dụ, kế hoạch điều trị có thể yêu cầu đảm bảo liều tại thể tích PTV đạt 70Gy bao phủ trên 95% thể tích khối u, trong khi vẫn giữ liều trung bình tại tuyến mang tai dưới 26Gy nhằm bảo tồn chức năng tuyến nước bọt.
Trước khi được áp dụng trên bệnh nhân, mọi kế hoạch xạ trị đều phải trải qua quy trình kiểm chứng chất lượng nghiêm ngặt (QA). Liều bức xạ thực tế sẽ được đo đạc bằng các thiết bị chuyên dụng như Matrixx Evolution và so sánh với liều tính toán trên phần mềm. Chỉ khi sai số nằm trong ngưỡng cho phép (thường dưới 5%), kế hoạch mới được đưa vào điều trị.
Việc triển khai thành công xạ trị gia tốc với kỹ thuật IMRT tại Bệnh viện Ung bướu Nghệ An không chỉ giúp nâng cao hiệu quả tiêu diệt khối u mà còn góp phần giảm thiểu tác dụng phụ, bảo tồn chức năng và cải thiện chất lượng sống cho người bệnh. Đây là minh chứng rõ nét cho sự phát triển của y học hiện đại theo hướng điều trị chính xác, an toàn và nhân văn hơn trong cuộc chiến chống lại ung thư.
Tác giả: KS Nguyễn Văn Thành.
Hiệu đính: Ths.KS Đào Anh Nhất
