Trong xạ trị ngoài, giữ đúng tư thế là một phần quan trọng để thực hiện kế hoạch điều trị chính xác. Sự phối hợp của người bệnh giúp đội ngũ chuyên môn đưa tia xạ đến vùng cần điều trị, đồng thời hạn chế ảnh hưởng đến các cơ quan lành xung quanh.
“Tại sao mỗi buổi điều trị đều phải nằm cùng một tư thế?”, “Vì sao kỹ thuật viên phải căn chỉnh rất kỹ trước khi máy phát tia?” là những câu hỏi thường gặp của người bệnh khi bắt đầu xạ trị.
Việc duy trì một tư thế trong nhiều buổi có thể gây khó chịu, đặc biệt với người đang đau hoặc hạn chế vận động. Tuy nhiên, những thao tác đặt tư thế, cố định và kiểm tra trước khi chiếu tia đều có mục đích cụ thể, góp phần bảo đảm quá trình điều trị được thực hiện phù hợp với kế hoạch đã xây dựng.
Tư thế điều trị được xác định từ buổi chụp CT mô phỏng
Trước khi bắt đầu liệu trình, người bệnh thường được chụp CT mô phỏng. Khác với chụp CT phục vụ chẩn đoán thông thường, CT mô phỏng còn giúp ghi nhận hình ảnh giải phẫu trong tư thế dự kiến sử dụng khi điều trị.
Tùy vùng chiếu xạ và tình trạng người bệnh, nhân viên y tế lựa chọn các dụng cụ hỗ trợ như mặt nạ nhiệt dẻo, gối kê đầu – cổ, dụng cụ đỡ tay, kê chân hoặc cố định thân người. Hệ thống laser và các dấu mốc giúp hỗ trợ định vị, tái lập tư thế trong những buổi tiếp theo.
Hình ảnh CT mô phỏng được sử dụng để xác định vùng cần điều trị và các cơ quan cần bảo vệ. Trên cơ sở đó, đội ngũ chuyên môn xây dựng kế hoạch phân bố liều xạ phù hợp.
Vì vậy, tư thế trong mỗi buổi chiếu tia cần được tái lập phù hợp với tư thế đã sử dụng khi mô phỏng. Đây là một trong những điều kiện để thực hiện kế hoạch xạ trị chính xác.
Vì sao kỹ thuật viên phải căn chỉnh cẩn thận trước mỗi buổi điều trị?
Trước khi máy phát tia, kỹ thuật viên hướng dẫn người bệnh lên bàn điều trị, đặt các dụng cụ hỗ trợ và kiểm tra vị trí cơ thể. Tùy vùng điều trị, việc kiểm tra có thể bao gồm đầu, cổ, hai vai, vị trí tay chân, trục cơ thể, các dấu mốc và độ phù hợp của dụng cụ cố định.
Hình ảnh kiểm tra được thực hiện theo chỉ định và quy trình chuyên môn để đánh giá vị trí, hỗ trợ điều chỉnh trước khi chiếu tia.
Các bước này có thể mất vài phút nhưng rất cần thiết. Người bệnh nên bình tĩnh phối hợp, thả lỏng theo hướng dẫn và tránh tự dịch chuyển sau khi đã được căn chỉnh.
Thay đổi tư thế có thể ảnh hưởng đến việc phân bố liều xạ
Kế hoạch xạ trị được tính toán dựa trên vị trí và hình dạng của vùng cần điều trị cùng các cơ quan lành trên hình ảnh mô phỏng. Khi người bệnh xoay đầu, nghiêng người hoặc thay đổi vị trí tay chân, vị trí vùng điều trị so với chùm tia và tương quan với các cơ quan xung quanh có thể thay đổi.
Điều này đặc biệt cần được lưu ý với các kỹ thuật như xạ trị điều biến liều (IMRT) và xạ trị điều biến thể tích cung tròn (VMAT), trong đó liều xạ được phân bố phù hợp với hình dạng vùng điều trị và hạn chế liều đến cơ quan lành.
Chẳng hạn, ở người bệnh ung thư vùng đầu – cổ, kế hoạch có thể phải đồng thời bảo đảm liều cho vùng điều trị và bảo vệ tủy sống, thân não, tuyến nước bọt cùng các mô lành lân cận. Việc giữ đầu, cổ và vai đúng vị trí giúp duy trì điều kiện điều trị phù hợp với kế hoạch.
Tuy nhiên, giữ đúng tư thế không phải yếu tố duy nhất quyết định độ chính xác. Các bước kiểm tra, định vị và đánh giá của đội ngũ chuyên môn vẫn giữ vai trò thiết yếu trong từng buổi xạ trị.
Giữ ổn định cơ thể, không gồng mình hoặc cố chịu đựng
Khi máy phát tia, người bệnh thường nằm một mình trong phòng điều trị nhưng vẫn được nhân viên y tế theo dõi qua hệ thống giám sát. Người bệnh cần giữ tư thế và thực hiện đúng hướng dẫn về hít thở.
Yêu cầu này không có nghĩa người bệnh phải gồng cứng toàn thân hoặc tự nín thở. Nếu có kỹ thuật cần kiểm soát nhịp thở hay nín thở, nhân viên y tế sẽ hướng dẫn cụ thể.
Người bệnh cũng không nên quá lo lắng rằng một cử động nhỏ đồng nghĩa với việc toàn bộ buổi điều trị bị ảnh hưởng. Khi xảy ra cử động hoặc khó duy trì tư thế, đội ngũ điều trị sẽ đánh giá và quyết định việc kiểm tra, điều chỉnh cần thiết.
Nếu cảm thấy đau, khó thở, căng tức, muốn ho, hắt hơi hoặc không thể tiếp tục nằm yên, người bệnh cần báo ngay theo cách đã được hướng dẫn. Nhân viên y tế có thể tạm dừng chiếu tia để hỗ trợ và kiểm tra lại vị trí trước khi tiếp tục. Không nên cố chịu đựng hoặc tự ý tháo dụng cụ cố định.
Người bệnh cần chuẩn bị và phối hợp như thế nào?
Trước mỗi buổi xạ trị, người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn riêng của bác sĩ và kỹ thuật viên. Các yêu cầu về ăn uống, lượng nước uống, tình trạng bàng quang hoặc đi vệ sinh có thể khác nhau tùy vùng điều trị; không tự áp dụng hướng dẫn của người bệnh khác.
Nếu đang đau, khó chịu hoặc nhận thấy dụng cụ cố định chật, lỏng hơn trước, người bệnh nên thông báo để nhân viên y tế kiểm tra.
Khi lên bàn điều trị, hãy nằm theo hướng dẫn, phối hợp trong quá trình căn chỉnh và giữ cơ thể ổn định sau khi đã được đặt đúng vị trí. Trong lúc chiếu tia, không tự xoay người, thay đổi vị trí tay chân hoặc tháo mặt nạ, dụng cụ hỗ trợ.
Người bệnh nên trao đổi trước với kỹ thuật viên về cách báo hiệu khi cần giúp đỡ. Hiểu rõ quy trình sẽ giúp giảm lo lắng và chủ động phối hợp tốt hơn.
Xạ trị là quá trình phối hợp giữa bác sĩ xạ trị, kỹ sư vật lý y khoa, kỹ thuật viên và các nhân viên y tế liên quan. Từ xác định vùng điều trị, tính toán liều đến kiểm tra và thực hiện chiếu tia, mỗi bước đều cần được tiến hành cẩn thận.
Trong quá trình đó, người bệnh là một thành viên quan trọng. Tuân thủ hướng dẫn, giữ đúng tư thế và thông báo kịp thời những khó chịu giúp đội ngũ chuyên môn thực hiện điều trị thuận lợi, chính xác và an toàn hơn.
Tác giả: KS. Phạm Thị Giang
Hiệu đính: ThS. KS. Đào Anh Nhất
