Chăm sóc một người thân đang điều trị ung thư là một hành trình dài, đầy yêu thương nhưng cũng không ít áp lực. Trong hành trình ấy, bữa ăn – điều tưởng chừng rất đơn giản – lại dễ trở thành nguồn căng thẳng cho cả người bệnh và người chăm sóc.
“Bố/mẹ ăn thêm chút nữa đi!”
“Không ăn sao có sức điều trị?”
“Nấu bao nhiêu món ngon mà sao bố/mẹ không chịu ăn?”
Những câu nói xuất phát từ sự lo lắng và yêu thương. Tuy nhiên, nếu lặp đi lặp lại mỗi ngày, bữa ăn có thể vô tình trở thành một “cuộc chiến”, nơi người bệnh mệt mỏi vì bị thúc ép, còn người thân thì kiệt sức vì bất lực. Khi đó, điều mất đi không chỉ là hiệu quả dinh dưỡng, mà còn là cảm xúc tích cực và sự kết nối giữa các thành viên trong gia đình.
1. Vì sao bệnh nhân ung thư thường ăn kém, chán ăn?
Rất nhiều người nhà cho rằng người bệnh “không cố gắng ăn”. Tuy nhiên, trên thực tế, việc ăn uống đối với bệnh nhân ung thư không hề đơn giản.
Trong quá trình điều trị, người bệnh có thể do bệnh lý gây nên hoặc do các phương pháp điều trị như hóa trị, xạ trị, bao gồm:
– Chán ăn, buồn nôn, nôn ói
– Thay đổi vị giác: nhạt miệng, đắng miệng, cảm giác mùi kim loại
– Đau miệng, loét miệng, khô miệng, khó nuốt; mỗi lần nuốt đều gây đau đớn
– Mệt mỏi kéo dài, lo âu, chán nản, suy giảm tinh thần
Ăn ít không phải vì người bệnh không muốn cố gắng, mà vì cơ thể và tinh thần của họ đang phải chống chọi với quá nhiều gánh nặng cùng lúc.
2. Áp lực vô hình của người chăm sóc bệnh nhân ung thư
Ở chiều ngược lại, người thân chăm sóc bệnh nhân ung thư cũng thường rơi vào trạng thái căng thẳng:
– Lo sợ người bệnh sụt cân, suy kiệt
– Sợ thiếu dinh dưỡng sẽ không đủ sức chịu đựng điều trị
– Cảm giác tội lỗi, bất lực khi người bệnh không ăn được
Chính những lo lắng này khiến việc ăn uống dễ trở thành sự ép buộc, tranh cãi, thậm chí là nước mắt. Tuy nhiên, dinh dưỡng hiệu quả không đến từ việc ép ăn, mà đến từ sự thấu hiểu và chiến lược chăm sóc phù hợp.
3. Đừng biến bữa ăn thành “cuộc chiến” – hãy biến nó thành sự hỗ trợ
Khoa Dinh dưỡng – Bệnh viện ung Bướu Nghệ An khuyến khích người nhà có thể áp dụng những nguyên tắc sau trong chăm sóc dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư:
– Tôn trọng cảm giác và khả năng ăn uống của người bệnh
Nếu hôm nay người bệnh ăn ít hoặc không ăn được, hãy chấp nhận điều đó. Một bữa ăn kém không đồng nghĩa với việc bỏ cuộc trong điều trị. Điều trị ung thư là một hành trình dài, không phải cuộc đua trong một ngày.
– Chia nhỏ bữa ăn, ưu tiên chất lượng hơn số lượng
Thay vì ba bữa chính lớn, nên chia thành sáu đến tám bữa nhỏ mỗi ngày để giảm áp lực khi ăn. Ưu tiên các thực phẩm giàu năng lượng, giàu đạm, dễ tiêu hóa và phù hợp với tình trạng miệng – họng cũng như khẩu vị của người bệnh.
– Sử dụng thực phẩm bổ sung dinh dưỡng đúng cách
Trong nhiều trường hợp, các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng đường uống (ONS – Oral Nutritional Supplements) có thể giúp bù đắp thiếu hụt năng lượng và vi chất mà không gây áp lực về khối lượng thức ăn. Người bệnh và gia đình nên tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để lựa chọn sản phẩm phù hợp với tình trạng và giai đoạn điều trị.
– Tránh gây áp lực cảm xúc trong bữa ăn
Người thân nên hạn chế những câu nói như:
“Không ăn là phụ công cả nhà”,
“Cố ăn vì con, vì cháu”,
“Không ăn là không thương bản thân”.
Thay vào đó, hãy nhẹ nhàng hơn:
“Ăn được bao nhiêu cũng tốt rồi”,
“Mệt thì mình nghỉ, lát ăn tiếp nhé”.
Cảm xúc tích cực chính là yếu tố quan trọng giúp người bệnh dễ ăn và ăn tốt hơn.
– Chủ động tìm sự hỗ trợ chuyên môn khi cần
Mỗi bệnh nhân ung thư có nhu cầu dinh dưỡng khác nhau, phụ thuộc vào loại ung thư, giai đoạn bệnh, phác đồ điều trị và tình trạng dinh dưỡng hiện tại. Khi gặp khó khăn trong chăm sóc ăn uống, người nhà không nên tự xoay sở một mình mà nên tìm đến nhân viên y tế và chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn phù hợp.
– Thông điệp từ Khoa Dinh dưỡng – Bệnh viện Ung bướu Nghệ An
Chăm sóc dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư là hành trình của sự kiên nhẫn, thấu hiểu và đồng hành. Thay vì thúc ép, hãy lắng nghe. Thay vì trách móc, hãy chia sẻ.
Đôi khi, sự thoải mái về mặt tâm lý, cùng với kiến thức chăm sóc dinh dưỡng khoa học của người thân, chính là “gia vị” quan trọng nhất giúp người bệnh dần tìm lại cảm giác ngon miệng và thêm sức mạnh để tiếp tục điều trị.
Tác giả: Điều dưỡng Ngô Thị Xoan – Nhân viên Khoa Dinh dưỡng – Bệnh viện Ung bướu Nghệ An
Hiệu đính: Ths.Bs. Nguyễn Thị Tuyết – Trưởng Khoa Dinh dưỡng – Bệnh viện Ung bướu Nghệ An
