Khó thở là một trong những triệu chứng khiến bệnh nhân ung thư cảm thấy khó chịu và lo lắng nhất. Triệu chứng này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất mà còn tác động lớn đến tâm lý của người bệnh và gia đình.
Ở nhiều bệnh nhân ung thư, đặc biệt là khi bệnh tiến triển, khó thở có thể xuất hiện do nhiều nguyên nhân khác nhau như tổn thương phổi, biến chứng của điều trị hoặc các bệnh lý đi kèm. Nếu không được nhận biết và xử trí kịp thời, khó thở có thể làm giảm chất lượng cuộc sống và đôi khi là dấu hiệu của tình trạng nguy hiểm.
Vì vậy, việc hiểu rõ triệu chứng khó thở, nhận biết các dấu hiệu cảnh báo và biết cách hỗ trợ người bệnh tại nhà là rất quan trọng đối với gia đình và cộng đồng.
1. Khó thở là gì?
Khó thở là cảm giác thở không thoải mái hoặc cảm thấy không đủ không khí khi thở. Người bệnh có thể mô tả:
- Cảm giác hụt hơi
- Thở nhanh hơn bình thường
- Phải gắng sức để thở
- Cảm giác tức ngực
Theo định nghĩa của American Thoracic Society, khó thở là: “Trải nghiệm chủ quan của cảm giác khó chịu khi thở.”
Ở bệnh nhân ung thư, khó thở là triệu chứng khá thường gặp, đặc biệt ở giai đoạn bệnh tiến triển.
2. Vì sao bệnh nhân ung thư thường bị khó thở?
Có nhiều nguyên nhân khác nhau gây khó thở ở bệnh nhân ung thư. Một số nguyên nhân phổ biến gồm:
2.1. Do khối u
Khối u có thể:
- Chèn ép đường thở
- Di căn hay xâm lấn vào phổi
- Gây tràn dịch màng phổi
Những tình trạng này làm phổi không thể giãn nở và trao đổi khí bình thường, dẫn đến cảm giác khó thở.
2.2. Do điều trị ung thư
Một số phương pháp điều trị có thể ảnh hưởng đến phổi.
Ví dụ:
- Hóa trị bằng thuốc như Bleomycin
- Xạ trị vùng ngực
Các phương pháp này đôi khi gây:
- Viêm phổi
- Tổn thương phổi
2.3. Do các bệnh khác
Bệnh nhân ung thư cũng có thể khó thở do:
- Viêm phổi
- Thiếu máu
- Suy tim
- Thuyên tắc phổi
- Tràn khí màng phổi
Một số thuốc điều trị ung thư như Doxorubicin cũng có thể ảnh hưởng đến tim.
2.4. Do yếu tố tâm lý
Lo âu, sợ hãi hoặc hoảng loạn có thể làm người bệnh cảm thấy khó thở nhiều hơn.
3. Những dấu hiệu nhận biết khó thở
Người bệnh hoặc người chăm sóc cần chú ý các dấu hiệu sau:
- Thở nhanh hơn bình thường
- Thở gấp hoặc thở dốc
- Phải ngồi dậy mới dễ thở
- Cảm giác thiếu không khí
- Tím môi hoặc đầu ngón tay
- Mệt nhiều khi vận động nhẹ
Ở một số người bệnh có thể kèm theo:
- Ho
- Đau ngực
- Sốt
- Khạc đờm
4. Những dấu hiệu nguy hiểm cần đi bệnh viện ngay
Cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt khi có các dấu hiệu:
- Khó thở tăng nhanh hoặc đột ngột
- Đau ngực dữ dội
- Tím môi hoặc tím đầu ngón tay
- Thở rất nhanh hoặc thở rít
- Lơ mơ hoặc ngủ gà
- Ho ra máu
Những dấu hiệu này có thể liên quan đến các tình trạng nguy hiểm như:
- Thuyên tắc phổi
- Tràn dịch màng phổi nhiều
- Tắc nghẽn đường thở
- Nhiễm trùng phổi nặng
5. Cách giúp người bệnh giảm khó thở tại nhà
Trong khi chờ đến cơ sở y tế hoặc khi khó thở nhẹ, có thể áp dụng một số biện pháp đơn giản sau:
5.1. Giữ tư thế dễ thở
Người bệnh nên:
- Ngồi hơi cúi người về phía trước
- Tựa lưng vào gối hoặc ghế
Tư thế này giúp phổi giãn nở tốt hơn và giúp người bệnh dễ thở hơn.
5.2. Giữ phòng thông thoáng
- Mở cửa sổ
- Dùng quạt nhẹ
Không khí mát và lưu thông tốt có thể giúp người bệnh dễ chịu hơn khi thở.
5.3. Hướng dẫn thở chậm
Người bệnh nên:
- Hít vào chậm bằng mũi
- Thở ra từ từ bằng miệng
Cách thở này giúp giảm cảm giác căng thẳng khi khó thở.
5.4. Tránh gắng sức
Người bệnh nên:
- Nghỉ ngơi nhiều
- Tránh hoạt động nặng
Hoạt động quá mức có thể làm tăng nhu cầu oxy của cơ thể.
5.5. Dùng thuốc theo chỉ định
Một số trường hợp bác sĩ có thể kê thuốc giúp giảm khó thở như:
- Morphine liều thấp để giảm cảm giác khó thở
- Dexamethasone khi có phù nề hoặc chèn ép
Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
6. Cách phòng ngừa khó thở ở bệnh nhân ung thư
Một số biện pháp có thể giúp giảm nguy cơ xuất hiện hoặc làm nặng triệu chứng khó thở:
Tuân thủ điều trị
- Uống thuốc đúng theo hướng dẫn của bác sĩ
- Tái khám đúng hẹn
- Báo cho bác sĩ khi có triệu chứng bất thường
Phòng tránh nhiễm trùng đường hô hấp
- Giữ vệ sinh cá nhân tốt
- Đeo khẩu trang khi ra nơi đông người
- Tránh tiếp xúc với người đang bị bệnh hô hấp
Giữ môi trường sống sạch sẽ
- Không hút thuốc lá và tránh khói thuốc
- Giữ nhà cửa thông thoáng
- Tránh bụi và các chất kích thích đường hô hấp
Duy trì dinh dưỡng hợp lý: Chế độ ăn đầy đủ dinh dưỡng giúp cơ thể duy trì sức đề kháng và hỗ trợ quá trình điều trị.
7. Vai trò của gia đình và nhân viên y tế cộng đồng
Gia đình và nhân viên y tế tuyến cơ sở có vai trò rất quan trọng trong:
Theo dõi triệu chứng
- Mức độ khó thở
- Nhịp thở
- Tình trạng mệt
Hỗ trợ tâm lý
Nhiều bệnh nhân ung thư rất lo lắng khi bị khó thở. Sự động viên của gia đình giúp người bệnh:
- Giảm lo âu
- Thở dễ hơn
Hướng dẫn chăm sóc tại nhà. Nhân viên y tế cộng đồng cần:
- Hướng dẫn tư thế thở
- Hướng dẫn theo dõi triệu chứng
- Tư vấn khi nào cần chuyển viện
Việc chăm sóc đúng cách tại nhà và sự hỗ trợ của cộng đồng sẽ giúp cải thiện chất lượng sống cho người bệnh ung thư.
Tác giả bài viết: ThS.BS Hoàng Sỹ Nhất, Khoa Cấp cứu – Hồi sức tích cực.
Hiệu đính: BSCKI Trần Văn Lưu, Phó Trưởng khoa Cấp cứu – Hồi sức tích cực.
