– “Bác sĩ ơi, nếu tôi ngừng ăn đường thì tế bào ung thư có bị tiêu diệt không?”
– “Có người khuyên tôi nhịn ăn vài ngày để bỏ đói tế bào ung thư. Làm như vậy có hiệu quả không?”
Đây là những câu hỏi mà người bệnh ung thư và gia đình thường đặt ra khi tìm hiểu về dinh dưỡng trong quá trình điều trị.
Sau khi được chẩn đoán mắc bệnh, nhiều người mong muốn tìm mọi cách để ngăn khối u phát triển. Trong đó, quan niệm nhịn ăn hoặc loại bỏ hoàn toàn đường, tinh bột khỏi khẩu phần để “bỏ đói” tế bào ung thư được chia sẻ khá phổ biến trên mạng xã hội.
Tuy nhiên, tế bào ung thư không thể bị tiêu diệt đơn giản bằng cách nhịn ăn hoặc cắt bỏ đường và tinh bột. Việc tự ý áp dụng chế độ ăn quá khắt khe có thể khiến người bệnh thiếu dinh dưỡng, mất khối cơ và suy giảm thể trạng, từ đó ảnh hưởng đến quá trình điều trị.
Vậy vì sao nhịn ăn không thể giúp loại bỏ nguồn năng lượng của tế bào ung thư? Người bệnh nên ăn uống như thế nào để bảo vệ sức khỏe trong quá trình điều trị?
1. Vì sao nhiều người cho rằng có thể “bỏ đói” tế bào ung thư?
Quan niệm này xuất phát từ một hiện tượng có thật trong khoa học.
Glucose là một loại đường đơn, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp năng lượng cho tế bào. Cơ thể có thể tạo ra glucose từ thức ăn chứa carbohydrate như cơm, bánh mì, bún, phở, khoai và các loại ngũ cốc. Ngoài ra, cơ thể còn có cơ chế tự sản xuất glucose để duy trì các hoạt động sống.
Nhiều tế bào ung thư sử dụng glucose với tốc độ cao để đáp ứng nhu cầu phát triển. Đặc điểm này cũng được ứng dụng trong kỹ thuật chụp PET/CT sử dụng chất đánh dấu phóng xạ FDG, một chất có cấu trúc tương tự glucose, giúp phát hiện những vùng có mức chuyển hóa glucose tăng cao.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là chỉ cần ngừng ăn đường hoặc tinh bột thì tế bào ung thư sẽ không còn năng lượng để tồn tại.
Glucose không chỉ được cung cấp từ thực phẩm mà còn được cơ thể tạo ra thông qua các quá trình chuyển hóa. Bên cạnh đó, tế bào ung thư có thể sử dụng nhiều nguồn dinh dưỡng khác nhau, bao gồm một số acid amin và acid béo, tùy thuộc vào đặc điểm của khối u và môi trường chuyển hóa.
Trong khi đó, các tế bào bình thường cũng cần glucose để hoạt động. Vì vậy, việc loại bỏ hoàn toàn đường hoặc tinh bột không phải là biện pháp có thể chọn lọc để tiêu diệt tế bào ung thư.
Điều quan trọng cần hiểu là: giảm lượng đường ăn vào không đồng nghĩa với việc loại bỏ glucose khỏi cơ thể, và nhịn ăn cũng không đồng nghĩa với việc khối u bị bỏ đói.
2. Điều gì xảy ra với cơ thể khi nhịn ăn kéo dài?
Khi không được cung cấp thức ăn, cơ thể vẫn phải duy trì hoạt động của não, tim, cơ bắp và các cơ quan khác. Để làm được điều đó, cơ thể sẽ huy động các nguồn năng lượng dự trữ và điều chỉnh quá trình chuyển hóa.
Ban đầu, cơ thể sử dụng glycogen, là dạng dự trữ glucose chủ yếu tại gan. Khi nguồn dự trữ này giảm, cơ thể tăng cường phân giải chất béo để tạo năng lượng, đồng thời tiếp tục sản xuất glucose từ những nguyên liệu không phải carbohydrate.
Một trong những nguyên liệu đó là acid amin, có thể được huy động từ quá trình phân giải protein trong cơ thể, bao gồm protein của khối cơ.
Nhờ các cơ chế này, cơ thể vẫn có thể duy trì đường huyết ngay cả khi không ăn trong một khoảng thời gian.
Tuy nhiên, nhịn ăn kéo dài có thể làm tăng nguy cơ mất khối cơ, giảm cân không mong muốn và thiếu hụt các chất dinh dưỡng cần thiết. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào thời gian nhịn ăn, tình trạng dinh dưỡng ban đầu và sức khỏe của mỗi người.
Đối với người bệnh ung thư, những nguy cơ này càng cần được quan tâm. Đặc biệt, người đang sụt cân, ăn uống kém hoặc gặp tác dụng phụ của điều trị có thể khó đáp ứng đủ nhu cầu năng lượng và protein nếu tiếp tục nhịn ăn hoặc kiêng khem quá mức.
3. Vì sao người bệnh ung thư cần đặc biệt chú ý đến dinh dưỡng?
Suy dinh dưỡng là một vấn đề đáng lưu ý ở người bệnh ung thư. Nguyên nhân không chỉ đến từ việc ăn uống không đủ mà còn liên quan đến những thay đổi chuyển hóa do bệnh và phản ứng viêm của cơ thể.
Ở một số người bệnh, khối u và phản ứng viêm có thể làm tăng quá trình phân giải protein, thay đổi chuyển hóa năng lượng và góp phần gây ra hội chứng suy mòn do ung thư (cancer cachexia).
Hội chứng này có thể khiến người bệnh sụt cân, giảm khối cơ và suy giảm thể lực. Tình trạng có thể tiếp diễn ngay cả khi người bệnh đã cố gắng ăn uống đầy đủ, do những thay đổi chuyển hóa phức tạp mà việc bổ sung thức ăn đơn thuần không phải lúc nào cũng khắc phục được.
Nếu đồng thời nhịn ăn hoặc loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm khỏi khẩu phần, người bệnh có thể càng khó đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng.
Thiếu dinh dưỡng và mất khối cơ có thể làm suy giảm thể trạng, ảnh hưởng đến khả năng vận động, phục hồi và duy trì các hoạt động hằng ngày. Trong một số trường hợp, tình trạng này còn có thể khiến việc điều trị trở nên khó khăn hơn.
Vì vậy, mục tiêu dinh dưỡng ở người bệnh ung thư không đơn thuần là kiểm soát cân nặng hay giảm lượng đường ăn vào, mà còn là duy trì thể trạng, hạn chế mất khối cơ và bảo đảm cơ thể có đủ dưỡng chất để đáp ứng quá trình điều trị.
4. Người bệnh ung thư có cần kiêng hoàn toàn đường và tinh bột không?
Câu trả lời là không phải ai cũng cần kiêng, và việc loại bỏ hoàn toàn đường hoặc tinh bột không được xem là biện pháp điều trị ung thư đã được chứng minh hiệu quả.
Người bệnh vẫn cần được cung cấp năng lượng, protein, chất béo, vitamin, khoáng chất và các chất dinh dưỡng khác với lượng phù hợp. Trong đó, cơm, khoai, ngũ cốc và những thực phẩm chứa carbohydrate có thể là nguồn cung cấp năng lượng quan trọng.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là người bệnh nên ăn nhiều đồ ngọt hoặc thực phẩm chứa nhiều đường bổ sung. Việc lựa chọn thực phẩm vẫn cần dựa trên tình trạng dinh dưỡng, bệnh lý đi kèm và nhu cầu của từng người.
Người bệnh có thể ưu tiên chế độ ăn đa dạng, cân đối, lựa chọn nguồn carbohydrate phù hợp và hạn chế sử dụng quá nhiều đồ uống có đường, bánh kẹo hoặc thực phẩm nghèo dinh dưỡng.
Đối với người mắc đái tháo đường hoặc có rối loạn đường huyết, chế độ ăn cần được điều chỉnh phù hợp với tình trạng bệnh và kế hoạch điều trị.
Một số chế độ ăn đặc biệt hoặc phương pháp nhịn ăn đang được nghiên cứu trong lĩnh vực ung thư. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu ở một số nhóm bệnh hoặc trong những điều kiện cụ thể không có nghĩa là phương pháp đó phù hợp với tất cả người bệnh. Người bệnh không nên tự áp dụng khi chưa được bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng đánh giá.
5. Người bệnh nên làm gì để bảo đảm dinh dưỡng trong quá trình điều trị?
Thay vì tìm cách “bỏ đói” tế bào ung thư bằng việc nhịn ăn, người bệnh nên chú trọng những nguyên tắc dinh dưỡng phù hợp với tình trạng sức khỏe của mình.
– Ăn đủ nhu cầu năng lượng và protein: Lựa chọn thực phẩm đa dạng, phù hợp với khả năng ăn uống và tình trạng bệnh. Khi cần thiết, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng sẽ hướng dẫn điều chỉnh khẩu phần.
– Theo dõi cân nặng và khối cơ: Nếu sụt cân không chủ ý, ăn uống giảm sút hoặc yếu cơ, người bệnh nên thông báo sớm cho nhân viên y tế để được đánh giá tình trạng dinh dưỡng.
– Điều chỉnh chế độ ăn theo tác dụng phụ của điều trị: Khi gặp tình trạng buồn nôn, nôn, viêm loét miệng, thay đổi vị giác hoặc khó nuốt, người bệnh có thể cần điều chỉnh độ mềm, cách chế biến và số lượng bữa ăn để cải thiện khả năng dung nạp.
– Không tự ý áp dụng chế độ ăn cực đoan: Tránh nhịn ăn kéo dài, loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm hoặc sử dụng chế độ ăn đặc biệt với mục đích thay thế điều trị ung thư khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
– Trao đổi với bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng: Nhu cầu dinh dưỡng của mỗi người bệnh khác nhau, tùy thuộc vào loại ung thư, giai đoạn bệnh, phương pháp điều trị, tình trạng dinh dưỡng và các bệnh lý đi kèm.
Dinh dưỡng đúng cách là một phần quan trọng của điều trị ung thư
Đến nay, chưa có đủ bằng chứng lâm sàng để khẳng định rằng nhịn ăn hoặc loại bỏ hoàn toàn đường, tinh bột có thể tiêu diệt tế bào ung thư hay cải thiện kết quả điều trị ở người bệnh nói chung.
Trong khi đó, suy dinh dưỡng và mất khối cơ là những vấn đề cần được phát hiện, đánh giá và can thiệp kịp thời trong quá trình chăm sóc người bệnh ung thư.
Vì vậy, người bệnh không nên tự ý nhịn ăn hoặc kiêng khem cực đoan với hy vọng làm khối u ngừng phát triển. Một chế độ dinh dưỡng phù hợp, được cá thể hóa theo tình trạng sức khỏe và phối hợp với các phương pháp điều trị theo chỉ định của bác sĩ, sẽ góp phần bảo vệ thể trạng và hỗ trợ quá trình chăm sóc toàn diện.
=> Đừng cố gắng làm cơ thể suy kiệt để mong khối u ngừng phát triển. Hãy lựa chọn dinh dưỡng khoa học, theo hướng dẫn của nhân viên y tế, để bảo vệ sức khỏe trong suốt hành trình điều trị ung thư.
Tác giả: ĐD. Phạm Thị Hà – Khoa Dinh dưỡng – Bệnh viện Ung bướu Nghệ An
Hiệu đính: Ths.Bs Nguyễn Thị Tuyết – Khoa Dinh dưỡng – Bệnh viện Ung bướu Nghệ An
