I. Tìm hiểu vấn đề
Thuốc giảm đau nhóm Opioid như morphin, fentanyl, oxycodon, tramadol, codein… thường được sử dụng để kiểm soát đau mức độ vừa đến nặng, đặc biệt ở người bệnh sau phẫu thuật, người bệnh ung thư, đau mạn tính hoặc trong chăm sóc giảm nhẹ.
Bên cạnh hiệu quả giảm đau, Opioid có thể gây một tác dụng phụ rất thường gặp là táo bón do Opioid. Tình trạng này không chỉ gây khó chịu, đầy bụng, đau khi đi ngoài mà còn ảnh hưởng đến ăn uống, giấc ngủ, tâm lý và chất lượng sống của người bệnh. Nếu táo bón kéo dài, người bệnh có thể tự ý giảm liều hoặc ngừng thuốc giảm đau, khiến cơn đau không được kiểm soát tốt.
1. Vì sao Opioid gây táo bón?
Opioid giúp giảm đau thông qua tác động lên các thụ thể Opioid trong cơ thể. Tuy nhiên, các thụ thể này cũng có mặt tại đường tiêu hóa. Khi Opioid tác động lên ruột, nhu động ruột chậm lại, phân di chuyển lâu hơn trong đại tràng, nước bị hấp thu nhiều hơn, khiến phân trở nên khô, cứng và khó tống ra ngoài.
Khác với một số tác dụng phụ như buồn nôn, buồn ngủ có thể giảm dần sau vài ngày hoặc vài tuần, táo bón do Opioid thường không tự hết nếu không được dự phòng và điều trị phù hợp. Vì vậy, người bệnh dùng Opioid cần được theo dõi thói quen đi ngoài ngay từ khi bắt đầu điều trị.
2. Dấu hiệu táo bón do Opioid
Người bệnh đang sử dụng Opioid nên thông báo với bác sĩ, điều dưỡng hoặc dược sĩ nếu xuất hiện một hoặc nhiều dấu hiệu sau:
– Đi ngoài ít hơn bình thường;
– Phân khô, cứng, vón cục;
– Phải rặn nhiều hoặc đau khi đi ngoài;
– Cảm giác đi ngoài không hết phân;
– Đầy bụng, chướng bụng, buồn nôn, ăn kém;
– Nhiều ngày không đi ngoài;
– Cảm giác muốn đi ngoài nhưng không đi được.
Gia đình nên quan tâm, hỏi han tế nhị và ghi nhận số ngày người bệnh chưa đi ngoài, mức độ đau bụng, chướng bụng, tình trạng ăn uống và các thuốc đang sử dụng. Những thông tin này rất hữu ích cho bác sĩ khi đánh giá và điều chỉnh điều trị.
3. Người bệnh có nên tự ngưng thuốc giảm đau?
Không nên tự ý ngưng hoặc giảm liều thuốc Opioid khi chưa trao đổi với bác sĩ.
Việc ngừng thuốc đột ngột có thể làm cơn đau tăng trở lại, ảnh hưởng đến sinh hoạt, giấc ngủ và quá trình điều trị. Khi bị táo bón, người bệnh cần báo sớm với nhân viên y tế để được hướng dẫn xử trí đúng cách, thay vì âm thầm chịu đựng hoặc tự mua thuốc điều trị.
II. Điều trị táo bón do Opioid như thế nào?
Điều trị táo bón do opioid thường cần phối hợp nhiều biện pháp: thay đổi sinh hoạt, dùng thuốc nhuận tràng và trong một số trường hợp có thể cần thuốc chuyên biệt.
1.Dự phòng ngay từ khi bắt đầu dùng Opioid
Táo bón do Opioid có thể xuất hiện sớm sau khi bắt đầu thuốc hoặc sau khi tăng liều. Do đó, dự phòng táo bón nên được thực hiện ngay từ đầu, đặc biệt ở người bệnh dùng Opioid thường xuyên, người cao tuổi, người ít vận động, người bệnh ung thư hoặc người đã có tiền sử táo bón.
Người bệnh nên theo dõi việc đi ngoài hằng ngày: số lần đi ngoài, độ cứng của phân, mức độ rặn và cảm giác sau khi đi ngoài. Việc theo dõi đơn giản này giúp phát hiện sớm táo bón và điều trị kịp thời.
2. Uống đủ nước, ăn uống phù hợp
Người bệnh nên uống đủ nước nếu không có chỉ định hạn chế dịch do bệnh tim, thận hoặc tình trạng bệnh lý khác. Chế độ ăn nên có rau xanh, trái cây, thực phẩm mềm, dễ tiêu và lượng chất xơ phù hợp với tình trạng bệnh.
Tuy nhiên, với táo bón do Opioid, chỉ tăng chất xơ hoặc thay đổi chế độ ăn thường chưa đủ, vì nguyên nhân chính là thuốc làm ruột hoạt động chậm lại. Một số người bệnh nếu tăng chất xơ quá nhiều nhưng uống không đủ nước hoặc ít vận động có thể đầy bụng, khó chịu hơn. Vì vậy, chế độ ăn cần được điều chỉnh hợp lý theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
3. Vận động trong khả năng cho phép
Vận động giúp kích thích nhu động ruột và hỗ trợ việc đi ngoài. Người bệnh có thể đi lại nhẹ nhàng, ngồi dậy, xoay trở, tập thở hoặc tập phục hồi chức năng tùy theo sức khỏe.
Với người bệnh yếu, sau phẫu thuật, người bệnh ung thư giai đoạn tiến triển hoặc đang nằm viện, việc vận động cần thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ, điều dưỡng hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng để đảm bảo an toàn.
4. Dùng thuốc nhuận tràng theo chỉ định
Thuốc nhuận tràng là lựa chọn điều trị đầu tay trong táo bón do Opioid. Theo khuyến cáo của Hiệp hội Tiêu hóa Hoa Kỳ, người bệnh nên được điều trị bằng các thuốc nhuận tràng thông thường trước khi cân nhắc các thuốc chuyên biệt hơn.⁴
Tùy tình trạng táo bón, tuổi, bệnh nền và các thuốc đang sử dụng, bác sĩ có thể chỉ định một hoặc phối hợp các nhóm thuốc sau:
– Thuốc nhuận tràng kích thích, giúp ruột co bóp tốt hơn để đẩy phân ra ngoài, thường dùng như senna/sennosid hoặc bisacodyl;
– Thuốc nhuận tràng thẩm thấu, giúp giữ nước trong lòng ruột, làm phân mềm hơn và dễ đi ngoài hơn, thường dùng như macrogol/polyethylene glycol, lactulose hoặc sorbitol;
Trong thực hành, người bệnh táo bón do Opioid có thể cần phối hợp thuốc nhuận tràng kích thích với thuốc nhuận tràng thẩm thấu nếu dùng một loại chưa đủ hiệu quả. Một số hướng dẫn cũng lưu ý không nên chỉ dựa vào thuốc tạo khối hoặc bổ sung chất xơ đơn thuần trong táo bón do Opioid, vì nguyên nhân chính là ruột bị giảm nhu động do thuốc giảm đau.
Người bệnh cần dùng thuốc đúng liều, đúng thời gian và không tự ý ngưng quá sớm. Nếu đã dùng thuốc vài ngày nhưng vẫn không cải thiện, người bệnh nên báo lại cho bác sĩ, điều dưỡng hoặc dược sĩ để được điều chỉnh. Không nên tự ý tăng liều, phối hợp nhiều loại thuốc nhuận tràng hoặc tự thụt tháo khi chưa có hướng dẫn.
5. Khi nào cần đi khám ngay?
Người bệnh đang dùng Opioid cần liên hệ cơ sở y tế nếu có các dấu hiệu:
– Đau bụng nhiều hoặc đau tăng dần;
– Bụng chướng căng, buồn nôn hoặc nôn;
– Không đi ngoài, không trung tiện;
– Nhiều ngày không đi ngoài dù đã dùng thuốc;
– Đi ngoài ra máu;
– Sốt, mệt nhiều;
– Tiêu chảy bất thường sau nhiều ngày táo bón;
– Táo bón mới xuất hiện nặng lên nhanh chóng.
Những dấu hiệu này có thể liên quan đến ứ phân nặng, tắc ruột hoặc bệnh lý khác cần được bác sĩ thăm khám và xử trí kịp thời.
III. Lưu ý
Táo bón do thuốc giảm đau nhóm Opioid là tình trạng thường gặp nhưng có thể phòng ngừa và điều trị được. Người bệnh không nên âm thầm chịu đựng, cũng không nên tự ý ngừng thuốc giảm đau.
Hãy thông báo sớm cho bác sĩ, điều dưỡng hoặc dược sĩ khi có dấu hiệu táo bón. Kiểm soát tốt táo bón giúp người bệnh thoải mái hơn, ăn uống tốt hơn, ngủ tốt hơn và tiếp tục điều trị đau một cách an toàn.
Tác giả bài viết: BS. Lô Thị Thanh Nhàn – Khoa Điều trị giảm nhẹ, Bệnh viện Ung bướu Nghệ An
Hiệu đính: ThS.BSCKII. Nguyễn Văn Công – Trưởng Khoa Điều trị giảm nhẹ, Bệnh viện Ung bướu Nghệ An
