Trong quá trình điều trị ung thư, nhiều người bệnh thường xuyên cảm thấy kiệt sức dù không làm việc nặng. Mệt mỏi là một trong những triệu chứng phổ biến nhất ở bệnh nhân ung thư. Theo nhiều nghiên cứu, có đến khoảng 70–90% người bệnh ung thư trải qua tình trạng mệt mỏi trong quá trình điều trị.
Không giống như mệt mỏi thông thường sau lao động hay thiếu ngủ, mệt mỏi liên quan ung thư có thể kéo dài và ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hàng ngày, tâm lý cũng như chất lượng cuộc sống của người bệnh. Tuy nhiên, nhiều người bệnh và gia đình thường cho rằng đây là biểu hiện “khó tránh khỏi” nên ít khi trao đổi với bác sĩ. Trên thực tế, nếu được nhận biết và can thiệp đúng cách, tình trạng mệt mỏi hoàn toàn có thể được cải thiện.
Mệt mỏi do ung thư là gì?
Mệt mỏi liên quan ung thư (cancer-related fatigue) được hiểu là cảm giác kiệt sức kéo dài về thể chất, tinh thần hoặc cảm xúc liên quan đến bệnh ung thư hoặc quá trình điều trị, không tương xứng với mức độ hoạt động và không cải thiện hoàn toàn khi nghỉ ngơi.
Khác với mệt mỏi thông thường, tình trạng này có thể khiến người bệnh: cảm thấy kiệt sức kéo dài, khó tập trung hoặc suy giảm trí nhớ, giảm khả năng thực hiện các hoạt động thường ngày, ngủ nhiều nhưng vẫn cảm thấy mệt. Mệt mỏi có thể xuất hiện trước, trong hoặc sau quá trình điều trị ung thư.
Vì sao người bệnh ung thư thường bị mệt mỏi?
Mệt mỏi ở bệnh nhân ung thư thường do nhiều nguyên nhân kết hợp.
Bản thân khối u có thể làm thay đổi quá trình chuyển hóa năng lượng của cơ thể và gây ra các phản ứng viêm, khiến người bệnh dễ cảm thấy kiệt sức. Bên cạnh đó, các phương pháp điều trị ung thư như hóa trị, xạ trị, liệu pháp miễn dịch hoặc thuốc nhắm trúng đích cũng có thể gây ra tình trạng mệt mỏi kéo dài do ảnh hưởng đến các tế bào bình thường của cơ thể.
Ngoài ra, một số vấn đề thường gặp ở bệnh nhân ung thư cũng góp phần làm nặng thêm mệt mỏi, chẳng hạn như thiếu máu, chán ăn hoặc suy dinh dưỡng, đau kéo dài, rối loạn giấc ngủ hay các yếu tố tâm lý như lo âu và căng thẳng.
Những dấu hiệu thường gặp của mệt mỏi do ung thư
Người bệnh có thể gặp các biểu hiện như: cảm giác kiệt sức kéo dài, giảm khả năng vận động hoặc hoạt động thể lực, khó tập trung hoặc suy giảm trí nhớ; thiếu động lực thực hiện các công việc thường ngày, ngủ nhiều nhưng vẫn cảm thấy mệt.
Nếu tình trạng mệt mỏi kéo dài hoặc ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt hàng ngày, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để được đánh giá và hỗ trợ kịp thời.
Làm thế nào để kiểm soát mệt mỏi do ung thư?
Việc kiểm soát mệt mỏi cần kết hợp nhiều biện pháp khác nhau, tùy thuộc vào nguyên nhân và tình trạng của từng bệnh nhân. Bệnh nhân có thể duy trì các hoạt động sau:
– Duy trì hoạt động thể lực phù hợp
Nhiều nghiên cứu cho thấy vận động nhẹ nhàng và đều đặn là một trong những biện pháp hiệu quả giúp giảm mệt mỏi ở bệnh nhân ung thư. Các hoạt động như đi bộ, tập yoga hoặc các bài tập vận động nhẹ có thể giúp cải thiện sức bền thể chất và tinh thần. Chỉ cần duy trì vận động khoảng 20–30 phút mỗi ngày cũng có thể giúp cải thiện đáng kể mức độ mệt mỏi.
– Sắp xếp hoạt động trong ngày và nghỉ ngơi hợp lý
Người bệnh nên chia nhỏ các công việc trong ngày, nghỉ ngơi xen kẽ giữa các hoạt động và ưu tiên thực hiện những việc quan trọng. Việc sắp xếp thời gian hoạt động và nghỉ ngơi hợp lý giúp cơ thể tránh tình trạng quá sức và góp phần giảm cảm giác mệt mỏi.
– Tuân thủ dinh dưỡng hợp lý
Chế độ dinh dưỡng đầy đủ đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện mệt mỏi. Người bệnh nên duy trì chế độ ăn đủ năng lượng, tăng cường thực phẩm giàu protein, uống đủ nước và tránh bỏ bữa. Trong một số trường hợp, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể tư vấn chế độ ăn phù hợp với tình trạng của từng bệnh nhân.
– Tư vấn bác sĩ để điều trị các nguyên nhân đi kèm
Trong thực hành lâm sàng, việc tìm và điều trị các nguyên nhân có thể điều chỉnh được là bước quan trọng trong kiểm soát mệt mỏi. Các tình trạng như thiếu máu, đau kéo dài, rối loạn giấc ngủ hoặc suy dinh dưỡng khi được điều trị phù hợp có thể giúp cải thiện đáng kể mức độ mệt mỏi.
Khi mệt mỏi kéo dài hoặc ảnh hưởng nhiều đến chất lượng cuộc sống, bác sĩ có thể cân nhắc một số biện pháp điều trị bằng thuốc. Điều trị thiếu máu, kiểm soát đau, cải thiện giấc ngủ hoặc điều trị trầm cảm đều có thể góp phần giảm mệt mỏi. Trong một số trường hợp, các thuốc kích thích thần kinh trung ương hoặc corticosteroid ngắn hạn có thể được sử dụng để cải thiện mức năng lượng và khả năng hoạt động của người bệnh.
– Tìm kiếm hỗ trợ tâm lý
Sự hỗ trợ từ gia đình, nhân viên y tế hoặc các chuyên gia tâm lý cũng có thể giúp người bệnh giảm căng thẳng, cải thiện tinh thần và từ đó giảm mức độ mệt mỏi.
Một số lưu ý
Người bệnh nên thông báo với bác sĩ khi: mệt mỏi kéo dài nhiều ngày, mệt mỏi ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày, mệt mỏi tăng lên trong quá trình điều trị. Việc đánh giá sớm giúp bác sĩ xác định nguyên nhân và đưa ra các biện pháp hỗ trợ phù hợp.
Mệt mỏi là một triệu chứng rất thường gặp ở bệnh nhân ung thư và có thể ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống cũng như khả năng duy trì điều trị. Tuy nhiên, tình trạng này không phải là điều tất yếu phải chấp nhận. Việc nhận biết sớm, đánh giá đầy đủ các nguyên nhân và áp dụng các biện pháp can thiệp phù hợp – bao gồm vận động thể lực hợp lý, dinh dưỡng đầy đủ và điều trị y khoa khi cần thiết – có thể giúp cải thiện đáng kể tình trạng mệt mỏi và góp phần nâng cao hiệu quả chăm sóc toàn diện cho người bệnh ung thư.
Tác giả bài viết: BS. Lô Thị Thanh Nhàn – Khoa Điều trị giảm nhẹ, Bệnh viện Ung bướu Nghệ An
Hiệu đính: ThS.BSCKII. Nguyễn Văn Công – Trưởng Khoa Điều trị giảm nhẹ, Bệnh viện Ung bướu Nghệ An
Tài liệu tham khảo
- National Comprehensive Cancer Network. Cancer-Related Fatigue (NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology). Version 2025.
- Berger AM, Mooney K, Alvarez-Perez A, et al. Cancer-related fatigue. J Natl Compr Canc Netw. 2015;13(8):1012-1039.
- Fabi A, Bhargava R, Fatigoni S, et al. Cancer-related fatigue: ESMO clinical practice guidelines. Ann Oncol. 2020;31(6):713-723.
